Mỗi Mẹ một hoàn cảnh, cũng như sự hy sinh của các anh các chị con của các Mẹ cũng trong từng hoàn cảnh khác nhau. Đó là những hành động anh hùng, để lại trong mỗi chúng, sự kính trọng và biết ơn vô hạn.Đó là những tấm gương hy sinh oanh liệt, tỏ rõ bản chất anh hùng của người con đất Việt, khi đối mặt với sự tàn bạo của kẻ thù, hiên ngang không chịu đầu hàng, sẵn sàng xã thân cho quê hương được yên bình, đất nước được Độc lập, Tự do. Đó cũng là những hình ảnh sinh động về tình yêu tha thiết với quê hương, với những người ruột thịt…
Từ những gì sử sách của quê hương đã ghi lại được, xin được kể ra đây một đôi hình ảnh hai anh em ruột cùng hoạt động Cách mạng, cùng hy sinh anh dũng vì quê hương đất nước. Ở phường Đồng Phú (thành phố Đồng Hới), có trường hợp hai anh em sinh đôi Lê phúc, Lê Ấm. Vượt qua tuổi thơ ấu, đến tuổi trưởng thành, các anh đã bồi dưỡng cho mình tình yêu quê hương tha thiết. Sau Cách mạng tháng Tám 1945, hai anh gia nhập bộ đội thuộc quân số của đơn vị phòng 14 Quảng Bình (cơ quan tình báo quân sự Liên khu 4), cùng hoạt động ở địa bàn các địa phương Thuận Lý, Lộc Đại, Đồng Phú, là những chiến sĩ nổi tiếng gan dạ, xông xáo.
Một lần đi hoạt động, khi bị lộ, quân địch với lực lượng đông, bao vây vùng lòi Cây Cơn rậm rạp, nơi hai anh đang ẩn nấp. Đợi địch đến gần, anh Lê Phúc ném ra một quả lựu đạn, thu hút địch về phía mình. Một thằng Tây bị thương gục xuống, địch xả đạn về phía anh. Lê Phúc trúng đạn hy sinh tại chỗ. Lê Ấm rời khỏi chỗ nấp, chạy về làng Phú Xá, không may rơi vào nơi quân Pháp đang phục kích, bị địch bắt sống. Địch đưa anh về Đồng Hới. Chúng ra sức dụ dỗ anh, khuyên anh đầu hàng chúng, anh đã không chịu đầu hàng giặc, lớn tiếng chửi mắng, vạch mặt bọn thực dân xâm lược, bọn tay sai bán nước hại dân.
Địch dã man tra tấn anh suốt hai ngày liền, Lê Ấm vẫn nghiến răng chịu đựng, quyết giữ trọn thanh danh người chiến sĩ quân đội nhân dân. Biết không thể lay chuyển được lập trường của người chiến sĩ cách mạng, sáng ngày 1 tháng 6 năm 1947( tức ngày 13 tháng Tư năm Đinh Hợi) địch treo anh lên cổng đồn lính công binh ở Đồng Hới để xử bắn. Thằng địch vừa tròng dây vào cổ anh, chưa kịp kéo lên, đã bị anh đạp ngã ra. Rồi Lê Ấm ngẫng cao đầu hô to “Hồ Chủ tịch muôn năm!”. Bọn địch hốt hoảng, vội vàng túm dây kéo anh lên hỏng mặt đất, vòng dây treo cổ xiết chặt vào cổ anh, rồi địch xã súng vào người anh…Dòng máu đỏ tươi của Lê Ấm chảy xuống, thấm đỏ đất quê hương…
Ở xã Bảo Ninh, có trường hợp hai anh em ruột khi lớn lên đều cùng giác ngộ Cách mạng, và cũng đều oanh liệt hy sinh vì nước vì dân. Đó là hai anh Phạm Khuông Tương và Phạm Dụng Hanh. Anh Phạm Khuông Tương được giác ngộ và tham gia cách mạng năm 1936-khi anh 17 tuổi. Sau đó là những năm tháng hoạt động xông xáo nhiệt tình của anh. Từ các công việc cất giữ tài liệu cho Cách mạng, đến việc tuyên truyền tinh thần yêu nước trong thanh niên, học sinh. Đến lúc anh được giao nhiệm vụ là cán bộ Việt Minh đầu tiên ở xã Bảo Ninh, tham gia tổ chức khởi nghĩa giành chính quyền ngày 23/8 và cách mạng tháng Tám ở Bảo Ninh. Sau cuộc cách mạng tháng Tám, anh làm Chủ tịch Việt Minh xã, cuối năm 1945 anh tham gia vào Ban chấp hành Thị bộ Việt minh Đồng Hới. Cho đến cuối năm 1947, anh bị địch bắt. Anh đã dũng cảm chịu đựng bao lần tra tấn cực hình của kẻ thù, quyết không khai báo gì cho địch. Biết thế nào địch cũng giết mình, anh lập mưu lừa địch dẫn anh về nhà ở xóm giữa thôn Trung Bính. Về để được lần cuối cùng nhìn lại mảnh đất ngôi nhà thân yêu với những kỷ niệm chan chứa tình cảm người thân gia đình. Về để tận mắt thấy được mẹ, vợ, con anh trong ngôi nhà đó đã được sơ tán lánh nạn lên chiến khu hay chưa. Khi thấy đâu đã vào đó, anh nở nụ cười mãn nguyện và thong thả bước ra sân, dựa lưng vào gốc dừa quen thuộc, rồi nói với bọn địch : “Thế là được rồi, cho chúng mày bắn tao đi…” Hai thằng lính pháp áp giải anh tức khắc bắn xối xả vào người anh. Anh đổ gục xuống, trong khi mắt vẫn trừng trừng nhìn thẳng vào kẻ thù. Ngày hôm đó là ngày 11 tháng 9 năm 1947.
Còn với người em ruột Phạm Dụng Hanh, cuộc đời hoạt động của anh có thể tóm tắt như sau :“ Liệt sĩ Phạm Dụng Hanh. Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân. Sinh năm 1947. Hoạt động cách mạng năm 1943. Kết nạp vào Đảng Cộng sản năm 1946. Năm 1947 là Chính trị viên Thị đội Đồng Hới. Hy sinh ngày 1/9/1947. Năm 1955 được nhà nước truy tặng Liệt sĩ và Huân chương kháng chiến hạng III. Năm 2000 được Nhà nước truy tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân .”
Như vậy, chỉ trong 5 năm hoạt động Cách mạng, từ 1943 (lúc 17 tuổi) đến 1947 (lúc 21 tuổi) , một chặng thời gian quá ngắn ngủi của một đời người, anh đã cống hiến xứng đáng cho Đảng, cho nhân dân và cho quân đội.
Lúc nhỏ, Phạm Dụng Hanh đã có tiếng thông minh, chăm học và yêu thích ca nhạc. Cách mạng tháng Tám thành công năm 1945, anh là chiến sĩ, rồi trở thành một chỉ huy du kích gan dạ, mưu trí của xã Bảo Ninh. Vào cuối 1946, đầu 1947, anh được điều lên làm cán bộ Chính trị, sau đó là Chính trị viên Thị đội Đồng Hới. Phạm Dụng Hanh là người thông minh gan dạ nhất, có lòng thương yêu đồng đội đặc biệt…
Lòng trung thành, đức hy sinh, gan dạ, mưu trí của anh, thể hiện ở trận đánh cuối cùng, trận tiêu diêt tên việt gian khét tiếng ở Đồng Hới, tên là Nguyễn Công Đạt, tức Cửu Đạt, vào dịp rằm tháng Bảy năm 1947. Sau đó, trong một lần về hoạt động cơ sở, anh bị địch bắt. Chúng điên tiết chặt đầu anh, đem cắm lên cọc ở chợ Thuận Lý. Đồng nghĩa với việc thân thể Anh bị chia tách ra hai phần suốt gần năm mươi năm, cho đến khi Đảng bộ, Chính quyền Thị xã Đồng Hới, cùng các cơ quan chức năng và gia đình anh đã tìm lại hai phần thân thể anh, đưa anh về hợp táng đầy đủ tại Nghĩa trang Liệt sĩ thành phố Đồng Hới, vào mùa hè năm 1996.
Ngày 8/11/2000, Chủ tịch nước Trần Đức Lương đã ký quyết định số 565/ KT-CTN truy tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân cho Liệt sĩ Phạm Dụng Hanh, người chính trị viên Thị đội đầu tiên của Đồng Hới.
Còn biết bao những tấm gương anh hùng, liệt sĩ khác, trên quê hương Đồng Hới, đã hy sinh tuổi xuân vì sự bình yên của quê hương, vì hạnh phúc của nhân dân

Nguyễn Như