Năm 1964, đế quốc Mỹ leo thang bắn phá miền Bắc, chị Lý trực tiếp tham gia lực lượng dân quân xã, được giao nhiệm vụ vừa trực chiến bắn máy bay Mỹ, vừa làm liên lạc cho Đảng ủy, cho Xã đội. Phú Hải lúc này ở vào vị trí trọng điểm phòng không ác liệt, ngay sát chân cầu Dài Đồng Hới. Ngày 7 tháng 2 năm 1965, máy bay Mỹ ồ ạt xâm phạm vùng trời Quảng Bình, trực tiếp ném bom bắn phá nội thị Đồng Hới. Các trận địa phòng không của Phú Hải đều đã sẵn sàng. Nhận được lệnh của đồng chí Võ Văn Lụa, Xã đội trưởng, Lý nhanh nhẹn luồn lách trong bom đạn ác liệt, đưa mệnh lệnh chiến đấu và kế hoạch tác chiến cụ thể đến từng trận địa phòng không của dân quân Phú Hải. Lần đầu, Trần Thị Lý đối mặt với bom đạn, thử thách từng tiểng nổ xé tai, từng luồng sức ép của bom đạn đến tức thở. Bom địch đánh Đồng Hới, đánh cầu Dài, rơi cả xuống trận địa, có khi bị đất đá lấp cản đường đi, nhưng nhiệm vụ chiến đấu thiêng liêng đến với chị đã giúp chị đủ sức mạnh vượt qua nguy hiểm, cùng đồng đội đánh trả máy bay địch. Liên tiếp các ngày sau, ngày 8,11 tháng 2 năm 1965, các trận địa phòng không của Phú Hải tiếp tục gan dạ, bình tĩnh đánh trả máy bay Mỹ. Ngay sau đó, Trần Thị Lý được đứng vào hàng ngũ của Đảng, chị tiếp tục công việc liên lạc, nhiều lần hoàn thành nhiệm vụ chèo đò cho dân quân, cán bộ qua sông Lũy, dưới làn bom đạn địch.
Trận đánh đáng nhớ nhất đối với các chiến sĩ dân quân Phú Hải, cũng như đối với Trần Thị Lý là trận đánh ngày 4 - 4- 1965, một ngày chủ nhật, chợ Đồng Hới vẫn còn. Nhân dân Thị xã từ các nơi sơ tán, nhiều người trở về nhà cũ, sắp xếp đồ đạc, tranh thủ đi chợ sắm sửa các thứ thiết yếu. Hơn 12 giờ trưa hôm đó, máy bay Mỹ dã man đánh phá ác liệt, huỷ diệt xuống vùng dân cư nội thị. Địch dùng lực lượng máy bay mạnh gồm cả F4H, E105, AD6, đánh phá Đồng Hới. Ngày 4 -4 -1965, một ngày căm hờn và đau thương của người Đồng Hới, của người Phú Hải. Cầu Dài bị máy bay Mỹ đánh đứt vài chính giữa, trên sáu mươi người dân Đồng Hới vô tội bị giặc Mỹ giết hại. Căm thù dồn lên nòng súng. Cả Đồng Hới nổ súng trừng trị lũ cướp trời Mỹ. Cả Phú Hải bên bờ nam cầu Dài cũng ngoan cường góp lửa đánh máy bay Mỹ.
Từ vị trí cảnh giới, Trần Thị Lý cầm chắc súng, dõi theo từng đường oanh tạc của địch trực tiếp đánh phá trận địa. Một chiếc AD6 đang lao thẳng xuống. Lý quan sát chặt chẽ mục tiêu, báo tin kịp thời cho đồng đội. Khi bom nổ, Lý nhanh nhẹn ngồi xuống, dùng tay bịt chặc họng súng để bảo vệ vũ khí. Rồi chị lại như con thoi vượt qua vòng lửa đạn chuyền lệnh cho các trận địa, đất đá lại vùi lấp, chị lại đứng dậy tiếp tục nhiệm vụ.
Chiến sự mỗi lúc một ác liệt. Bom nổ trên đất, bom nổ dưới nước, dựng những cột nước cao giữa sông Lũy. Lý lại nhận được lệnh của xã đội trưởng Võ Văn Lụa yêu cầu chị nhanh chóng chèo thuyền giao liên qua sông Luỹ ở Phú Thượng trong. Lý nhanh chóng nhận lệnh, khoác súng lên vai, chị xô thuyền vượt sông. Vừa dõi theo đường bay của địch, vừa thuần thục từng mái cạy mái bát đưa thuyền qua trái, qua phải, lúc rà mái cho thuyền lui như dừng hẳn lại, lúc thúc nhịp vượt nhanh để tới bến an toàn.Khi đồng chí Bí thư Đảng ủy xã từ Phú Thượng trong qua sông Lũy đến trận địa chỉ huy ở Phú Thượng ngoài an toàn, mọi người ai cũng cảm động vui mừng trước sự gan dạ, bình tĩnh, hoàn thành nhiệm vụ của Trần Thị Lý, người em gái thân thiết của khẩu đội, người đảng viên trẻ dũng cảm của Đảng bộ Phú Hải.
Cuộc chiến đấu ngày càng ác liệt. Chị Lý được Đảng bộ tin tưởng giao nhiều nhiệm vụ quan trọng, Bí thư Xã Đoàn, Chính trị viên phó xã đội Phú Hải (cuối năm 1965). Trần Thị Lý vừa tham gia chiến đấu tốt, vừa hoàn thành xuất sắc các nhiệm vụ mà Đảng, Đoàn thể giao cho.
Năm 1967, chị được chuyển hẳn sang quân đội, làm Chính trị viên phó Thị đội Đồng Hới. Từ năm 1975 đến năm 1977 chị được cấp trên cử đi học đào tạo cán bộ Trung đoàn tại Học viện Chính trị quân sự. Đến năm 1978 ra trường được bổ nhiệm chức Phó đội trưởng Đội Công tác thuộc Đoàn 871 Bộ Quốc phòng. Cho đến năm 1985, chị được điều về giữ chức Phó Giám đốc, rồi lên Giám đốc Khách sạn Bạch Đằng của Quân khu 5. Cho đến năm qua đời (năm 2000) chị có 37 năm phục vụ, chủ yếu ở Quân đội, được phong từ làm Thiếu úy năm 1967 đến năm 2000 đã mang hàm Đại tá. Chị là Đại biểu Quốc hội khóa IV, V và VI. Chị được phong tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân ngày 01 tháng 01 năm 1967.
Trước khi qua đời, chị đã có gia đình ấm cúng với hai con gái, chồng chị là Thượng tướng Nguyễn Chơn, nguyên Thứ trưởng Bộ Quốc phòng, Phó Tổng tham mưu trưởng Quân đội nhân dân Việt Nam, Sư đoàn trưởng Sư đoàn 2. Chính nhờ sự vun vén của Thủ tướng Phạm Văn Đồng mà anh chị được về sống tình cảm vợ chồng với nhau.
Chị Trần Thị Lý cũng đã có những kỷ niệm sâu sắc với Bác Hồ kính yêu. Sau Đại hội anh hùng chiến sĩ thi đua toàn quốc, tháng 1 năm 1967, Đoàn Đại biểu tỉnh Quảng Bình được Bác ưu tiên cho gặp riêng 30 phút ở Phủ Chủ tịch. Cuộc gặp mặt có Thủ tướng Phạm Văn Đồng. Bác và Thủ tướng để dành thời gian quý báu hỏi thăm tình hình đồng bào, đồng chí ở Quảng Bình, Vĩnh Linh. Chị Lý là đại biểu Anh hùng trẻ tuổi nhất Đoàn Quảng Bình nên được ưu tiên ngồi cạnh Bác Hồ và Thủ tướng. Bác dặn dò chung cả Đoàn Quảng Bình “Thành tích của các cô, các chú, các cháu ngoài sự nỗ lực của mỗi cá nhân, còn có sự đóng góp xây dựng và tác động to lớn của tập thể, bởi vậy phải hết sức khiêm tốn, học tập phấn đấu thêm, tránh cho bằng được sự kiêu căng đề cao thành tích cá nhân. Đại hội về phải đi sát cơ sở, truyền đạt cho được kinh nghiệm của tập thể và cá nhân anh hùng, chiễn sỹ thi đua trong toàn Đảng bộ và nhân dân tỉnh nhà….”
Cả đoàn ai cũng bịn rịn khi phải chia tay Bác. Bác nói “ở Quảng Bình có bài hát “Quảng Bình quê ta ơi” hay lắm, cháu Lý hát cho Bác và Thủ tướng cùng nghe”. Chị Lý cảm động quá, cứ đứng ngây người ra. Thủ tướng thấy vậy liền gỡ cho chị. Thủ tướng thưa với Bác: “Cháu Lý có hứa khi gặp Bác sẽ hát cho Bác nghe, nhưng bây giờ để cháu Lý “cầm càng” cho cả Đoàn cùng hát tặng Bác”. Bác vui vẻ gật đầu đồng ý.
Sau tháng 7 năm 1967, chị được cấp trên cho đi thăm nước bạn Cu Ba. Trước khi đi, Bác cho gọi chị tới hỏi han tình hình quê hương, hỏi han việc chuẩn bị như thế nào rồi. Chị Lý báo cáo đã được các chú may áo dài, sắm cho cả giày da cao gót. Bác liền nói “Mình đi là để báo cáo kinh nghiệm chiếm đấu cho các bạn học tập, chứ không phải đi du lịch. Để Bác nói với chú Song Hào chuẩn bị thêm cho cháu bộ đồ bộ đội và đôi dép cao su”. Khi biết chị Lý mang theo cây bút máy mà Đại hội tặng, Bác bảo “không được, bút mực không tiện, sang đó hết mực thì biết lấy mực ở đâu, tốt nhất là bút bi, nếu không có bút bi thì dùng bút chì gọt nhọn cả hai đầu”. Bác dặn thêm “sang đó cháu phải ghi chép đầy đủ về còn nói chuyện lại cho bên nhà nghe. Còn việc báo cáo với bạn, theo kinh nghiệm của Bác khi tiếp khách quốc tế, không tham nói dài, cần chuẩn bị kỹ nội dung thật súc tích, dễ nghe, dễ hiểu, không cầu kỳ, kiểu cách”. Sau khi đi thăm Cu Ba, chị Lý được Bác cho gọi vào cùng ăn cơm. Mâm cơm hôm đó có một tô canh bí đao (bí xanh), một đĩa cá bống kho khô, một đĩa thịt gà luộc. Bác nói vui rằng “Hôm nay có khách, Bác làm gà để đãi khách đây !”. Trong bữa ăn Bác cứ giục chị Lý ăn cơm, gắp thịt gà bỏ vào bát cho chị. Rồi Bác hỏi “Quê mình bây giờ còn dùng đá để đập hạt ngô nữa không”, chị Lý thưa “có nơi còn dùng nhưng đại đa số nhân dân đã dùng các dụng cụ khác như cối xay tay và máy xay xát...Khi chị Lý xới cơm lỡ đánh rơi mấy hạt, Bác lượm lên, rồi Bác nhắc nhở, dân mình còn nghèo, phải hết sức tiết kiệm. Hạt gạo là hạt ngọc chớ để lãng phí. Đang ăn thì báo động máy bay Mỹ đến, Bác cháu lại phải xuống hầm, bữa ăn phải gián đoạn mấy lần. Ăn cơm xong Bác hỏi chị Lý “cháu học lớp mấy, đã biết chỉ bản đồ chưa. Ở Quảng Bình nơi nào bị máy bay Mỹ đánh phá ác liệt nhất chỉ cho Bác xem’. Thấy chị ngập ngừng, Bác bảo “Phải cố gắng mà học, là cán bộ quân sự phải biết bản đồ, còn phải hướng dẫn cho chiến sĩ”…
Trong cuộc đời, chị Trần Thị Lý nhớ mãi ba lần được gặp Bác Hồ, một số lần được gặp Thủ tướng Phạm Văn Đồng, thời gian tuy ngắn ngủi song đó là niềm vinh dự lớn lao của chị, những lời dạy bảo của Bác, của Thủ tướng là những bài học lớn lao trong cuộc đời của chị. Nữ anh hùng Trần Thị Lý, một tấm gương lao động cần cù, dũng cảm chiến đấu, phục vụ tận tụy, người nữ Anh hùng bên dòng sông Lũy, Đại tá quân đội nhân dân Việt Nam, mãi mãi là niềm tự hào của Đảng bộ, nhân dân Phú Hải, của quê hương Đồng Hới, Quảng Bình chúng ta.

Nguyễn Như