Tấm bia lớn dựng trước miếu thờ anh, khắc ghi công trạng của người Liệt sĩ, Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân Phạm Dụng Hanh :“ Liệt sĩ Phạm Dụng Hanh. Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân. Sinh năm 1947. Hoạt động cách mạng 1943. Kết nạp vào Đảng Cộng sản năm 1946. Làm thư ký Uỷ ban Hành chánh Kháng chiến tỉnh Quảng Bình. Năm 1947 là Chính trị viên Thị đội Đồng Hới. Hy sinh ngày 1/9/1947. Năm 1955 được nhà nước truy tặng Liệt sĩ và Huân chương kháng chiến hạng III. Năm 2000 được Nhà nước truy tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân .”

Như vậy, chỉ trong 5 năm hoạt động Cách mạng, từ 1943 (lúc 17 tuổi) đến 1947 (lúc 21 tuổi) , một chặng thời gian quá ngắn ngủi của một đời người, anh đã cống hiến xứng đáng cho Đảng, cho nhân dân và cho quân đội.

Lúc nhỏ, Phạm Dụng Hanh đã có tiếng thông minh, chăm học và yêu thích ca nhạc. Anh chơi đàn măngdôlin giỏi, có hiểu biết về âm nhạc. Bố anh là thầy thuốc, vốn là người có đức độ, thương yêu người nghèo khó, ghét bọn chức sắc cường hào hách dịnh. Sống trong môi trường gia đình như vậy, anh sớm có những phẫm chất tốt đẹp của người yêu nước. Cho đến Cách mạng tháng Tám thành công năm 1945, anh là chiến sĩ, rồi trở thành một chỉ huy du kích gan dạ, mưu trí của xã Bảo Ninh.Vào cuối 1946, đầu 1947, anh được điều lên làm cán bộ Chính trị, sau đó là Chính trị viên Thị đội Đồng Hới. Cùng Cơ quan Chỉ huy Thị đội lúc đó, có các anh Nguyễn Phùng Tao, Hoàng Khắc Hưởng, chị Nguyễn Thị Đạm Phương và một số đồng chí khác.

Tôi đã được trò chuyện với anh Nguyễn Phùng Tao khi anh còn sống, được nghe anh kể lại rằng, ở cơ quan Thị đội Đồng Hới đầu năm 1947, tại chiến khu kháng chiến Thuận Đức, trong số anh em chỉ huy, Phạm Dụng Hanh là người thông minh gan dạ nhất, là người có lòng thương yêu đồng đội đặc biệt. Chỗ đóng quân của cơ quan lúc bấy giờ nằm sâu trong chiến khu, nhà ở bằng lán trại, mái lợp tranh tre, chỗ nằm lót bằng cành gỗ nhỏ. ăn uống “bữa đực, bữa cái”,Đêm ngủ quây quần lại với nhau, chẳng phân biệt nam nữ. Quần áo không đủ mặc, gia đình cho gì mặc nấy. Nhiều lúc, đêm mặc áo quần đi công tác, ngày cởi ra giặt phơi. Sống vậy mà hồn nhiên, vô tư đến lạ, chỉ nghĩ đến việc hoàn thành nhiệm vụ của cơ quan giao cho. Ban ngày nghỉ ở lán trại, đêm đi hoạt động, gây dựng cơ sở quần chúng, tổ chức phát triễn lực lượng ở các địa phương vùng ven Đồng Hới…

Hoạt động trong vùng địch kiểm soát, nhiệm vụ thật sự nguy hiểm . Cái chết kề bên, các anh được nhân dân che chở, đùm bọc từng miếng ăn, từng cơn thoát hiểm…

Tôi đã gặp chị Nguyễn Thị Đạm Phương. chị Phương khi hoà bình về, chuyễn sang nghề dạy học. Chị kể về anh khi còn ở cơ quan Thị đội Đồng Hới. Thời đó, ở cơ quan Thị đội, chị là người bạn gái thân nhất của Phạm Dụng Hanh. Chị cũng quí mến anh lắm, bởi anh sống chân thật, hết lòng vì đồng đội. Có lần cả Ban chỉ huy đều đi công tác cơ sở. Khi về, thiếu mất chị Phương. Anh đã quên giờ nghỉ, quên mệt nhọc , quên cả đói, đi tìm được  chị, đưa về cho bằng được. Cuộc sống gian khổ, có tình cảm riêng tư nào cũng đều xuất phát từ tình đồng đội.

Lòng trung thành, đức hy sinh, sự gan dạ, mưu trí của anh, thể hiện ở trận đánh cuối cùng, trận tiêu diêt tên việt gian khét tiếng ở Đồng Hới, tên Nguyễn Công Đạt, tức Cửu Đạt, vào dịp rằm tháng Bảy năm 1947. Ông Nguyễn Trọng Tể, Đại tá về hưu ở phường Nam lý, lúc bấy giờ là Bí thư chi bộ xã vùng ven Hưng Ninh, không quên trận đánh lịch sử cuối cùng ấy…

Nhận xong nhiệm vụ diệt tề trừ gian, Phạm Dụng Hanh cùng anh em trong Thị đội về thẳng nhà Cửu Đạt, cùng các chiến sĩ du kích địa phương bàn cách trừng trị tên này. Cửu Đạt vốn gian manh, không mấy khi có nhà, thường ở lại cả đêm ngày trong đồn Thuận Lý. Anh em đã đoán đúng, ngày rằm tháng Bảy, Cửu Đạt mò về nhà .Lực lượng ta thừa cơ ập vào. Lúc đầu định uy hiếp để bắt sống, nhưng tên này đã chống cự quyết liệt, kéo dài trận đánh rất dễ bị lộ.  Phạm Dụng Hanh chớp nhoáng bàn bạc với anh em du kích, dùng súng tiêu diệt tên này. Lúc đó khoảng 12 giờ trưa. Khi địch ở đồn Thuận Lý biết được, điều quân tới ứng cứu, lực lượng ta đã rút êm qua xóm khác.

Trận đánh bất ngờ, ngay trong tầm kiểm soát của đồn Thuận Lý, làm cho kẻ địch trở nên hằn học. Mất Cửu Đạt, một tay chân đắc lực, kẻ địch cay cú ra lệnh đốt phá, chém giết rất dã man.Anh du kích Nguyễn Văn Hiền bị chúng bắt và bị chặt đầu tại chỗ. Hôm sau, địch tiến hành khủng bố trắng vùng dân chung quanh nhà Cửu Đạt.Chúng giết hại 36 người dân, đốt cháy 16 nhà dân.Nhiều gia đình có người đi du kích đã bị hại, có người bị chúng giết rồi quẳng xác vào lửa.

Sau trận đánh đó 3 ngày, các anh lại cải trang về hoạt động nắm tình hình vùng Thuận Lý. Một đêm, các anh Phạm Dụng Hanh, Nguyễn Trọng Tể, anh Mật cùng là cán bộ Thị đội, rút quân ra xóm Rú, ẩn nấp trong một lùm cây.Do sự mất cảnh giác của cơ sở, kẻ địch lần ra nơi ẩn trú của họ. Đêm ấy. Phạm Dụng Hanh bị địch bắt. Chúng tức tối chặt đầu anh, đưa về cắm lên cọc ở chợ Thuận Lý để uy hiếp tinh thần dân chúng. Phần xác còn lại của anh, đã được nhân dân chôn cất tử tế. Sau đó, phần đầu của Phạm Dụng Hanh cũng đã được nhân dân xã Lý Ninh bí mật lấy xuống đưa đi an táng ở một nơi khác. Nhân dân Lý Ninh càng căm thù giặc, càng thương xót người cán bộ Kháng chiến, càng trung thành với Cách mạng.

Một thi thể không nguyên vẹn, hai phần như vậy, chịu chia tách hai nơi, suốt gần năm mươi năm, nỗi xót thương cồn cào trong lòng đồng chí, đồng đội, người thân , bạn bè, gia đình. Được sự phối hợp đầy trách nhiệm của Đảng bộ, Chính quyền, nhân dân xã Lý Ninh ( nay là hai phường Nam lý và Bắc Lý) , Đảng bộ, Chính quyền xã Bảo Ninh, cùng các cơ quan chức năng, gia đình anh đã làm một cuộc lễ mang đầy đủ tâm linh, tập quán tín ngưỡng  của quê hương, đã tìm ra được cả hai phần thân thể anh, đưa anh về hợp táng đầy đủ tại Nghĩa trang Liệt sĩ Thành phố Đồng Hới, vào mùa hè năm 1996.

Ngày 8/11/2000, Chủ tịch nước Trần Đức Lương đã ký quyết định số 565/ KT-CTN truy tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân cho Liệt sĩ Phạm Dụng Hanh, người chính trị viên Thị đội đầu tiên của Đồng Hới.

 Ngày 8/5/2001,Thị xã Đồng Hới đã tổ chức long trọng Lễ đón nhận danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang cho Anh Phạm Dụng Hanh, người con yêu quý của dòng họ Phạm, của thôn Trung Bính, xã Bảo Ninh, của lực lượng vũ trang nhân dân  thành phố Đồng Hới anh hùng.

                                                    Nguyễn Như