Lễ hội đua trải Đồng Hới: Lưu giữ nét đẹp văn hóa và giá trị nhân văn

Print Send

Font size : A- A A+

Lễ hội đua trải Đồng Hới có từ thuở xa xưa, kể từ khi các xã, phường nơi dây chưa tách vùng đất riêng theo chỉ giới hành chính như bây giờ. Lễ hội đua trải ngoài ý nghĩa đua tài, rèn luyện sức vóc, biểu thị kỹ năng sông nước còn là một thể thức tín ngưỡng cư dân vùng sống nước vùng Đồng Hới. Trãi qua thăng trầm của thời gian, đến nay lễ hội đã có nhiều nét văn hóa bị mai một. Chính vì vậy, vấn đề đặt ra là bên cạnh việc phát triển lễ hội đua trải thành giải đua thuyền truyền thống có quy mô thì cũng cần lưu giữ những giá trị nhân văn tốt đẹp của lễ hội xa xưa cho các thế hệ mai sau được biết.

* Ký ức một thời…

Lễ hội đua trải Đồng Hới đã trở thành một nét đẹp văn hóa truyền thống đầy tinh thần thượng võ của những người dân vùng quê quanh năm gắn bó với sông nước.

Những người cao tuổi ở thôn Hà thôn, xã Bảo Ninh (Đồng Hới) kể rằng, từ hơn trăm năm trước, cứ 6 năm tổ chức đua trải một lần với cách thức tổ chức rất quy mô. Chính vì vậy, từ lâu đời người dân đã truyền nhau câu ca về hội đua trải là “Lục niên cạnh độ”, quy định tổ chức vào đúng tháng tư âm lịch. Thường mỗi năm đua trải có 6 làng tham gia. Cả 6 làng đều ở ven tả ngạn, hữu ngạn sông Nhật Lệ gồm: Đồng Hải, Hà Thôn, Phú Hội, Lệ Mỹ, Hướng Dương, Trung Bính. Đây là những làng làm nghề biển được truyền tụng là những làng có “máu mặt” của thời đó.

Phương thức đóng trải đua được một hội đồng tư vấn quy định chung là trải dùng trong hội bơi được đóng bằng gỗ, trải dài 32,5 thước mộc (hơn 13m), mỗi thang ngồi trái phải 2 người cầm chầm bơi, thang cách thang 2 thước mộc, mỗi trải từ 18 đến 22 cặp chầm, ngoài ra còn có 1 lái chính, 2 lái phụ, 1 đốc trải, 1 mõ chính, 1 mõ phụ, 2 người hô rẫy, 2 người cầm gàu tát nước. Cộng tất cả số người có mặt trên thuyền đua là 50 trai. Người bơi trải là những trai tráng khoẻ mạnh được tuyển chọn, tuổi các trai bơi quy định theo tờ khai hộ tịch từ các xã nắm giữ đăng ký từ 22 đến 35 tuổi.

“Khác với mọi nơi, thuyền đua trải Đồng Hới có cắm đầu mũi thuyền một sinh thực khí được chạm trỗ bằng gỗ gọi là “Muống” và “Nhọn”, tượng trưng cho Âm và Dương, mang ý nghĩa của tính phồn thực. Cứ sau mỗi khi lễ hội đua kết thúc thì “Muống” và “Nhọn” đều được bảo quản, cất giữ thận trọng nơi trang nghiêm của các miếu, đình thờ trong làng...”, ông Đào Viết Xô, trưởng thôn Hà Thôn bùi ngùi nhớ lại.

Hội đua trải Đồng Hới ngày xưa thường được tổ chức trong liền 3 ngày đêm và mỗi ngày của hội đua không giống nhau hình thức. Ngày đua thứ nhất, các đội thuyền tập trung ở đình làng Hà thôn thắp hương làm lễ phát. Từ ở đó lễ đón xong, các trải lần lượt đi dọc sông đến nơi có các miếu thờ của hai bờ tả, hữu để tiếp tục công việc kính lễ. Ngày thứ hai là ngày chính thức vào hội đua và lễ khai mạc được tổ chức trước bãi đình Đồng Hải. Các trải đều dốc lực thi đấu quyết liệt để giành vinh quang cho làng nên được gọi là ngày “cá kình quẫy sóng”. Cuối ngày, lễ trao giải, các đoàn văn nghệ múa bông, chèo cạn, xếp chữ biểu diễn nhiều tiết mục thu hút khán giả khắp nơi đổ về đầy sông, đầy bến. Giải thưởng trao cho các đội là sản vật của địa phương gồm: bò, lợn và rượu.Ngày đua thứ ba là ngày kết thúc và có ý nghĩa khác mọi nơi khác gọi là “Ngày buông phao”. Buông phao là hình thức trợ cứu tượng trưng những người bị tử nạn trên sông, trên biển. Ngoài ra còn để tưởng nhớ những linh hồn còn phiêu bạt đó đây để siêu độ cho các nạn nhân. Ngày này không có lễ vật, kèn trống nhưng không khí các thuyền rất trang nghiêm. Những người đua trải đi vào lễ buông phao với lòng thành kính, lắng đọng, trầm tư. Các trải dàn hàng ngang đẩy thuyền đi và câu hát phát ra nghe đều đều thay lời khấn nguyện: “Ôm phao… phao… mà… về/ Ôm phê… phê… mà… vào…”…

Ông Hoàng Văn Hầm (72 tuổi), ở thôn Hà Thôn, xã Bảo Ninh trầm ngâm chia sẻ: “Lễ hội đua trải Đồng Hới đã thành tập tục, một nhu cầu có tính chất tâm linh không thể thiếu trong đời sống văn hoá - tinh thần của vùng sông nước. Ai về Đồng Hới trong những ngày hội bơi trải chắc hẳn không quên được không khí náo nức, tiếng hò reo của những người tham gia hội bơi trải và cả của những người cổ vũ trên bến, dưới thuyền. Hình ảnh những chiếc thuyền với những tay trải rẽ sóng lao vun vút đã trở thành những hình ảnh đặc trưng khi nhắc đến lễ hội đua trải của Đồng Hới…”.

* Đôi điều cần suy ngẫm.

Qua thời gian, lễ hội đua trải Đồng Hới giờ đã được phát triển, nâng tầm thành lễ hội đua thuyền truyền thống trên sông Nhật Lệ. Đây vẫn là một hoạt động thể thao dưới nước mang đậm nét đẹp văn hoá lễ hội đậm đà bản sắc của địa phương, thể hiện được tinh thần đoàn kết, sức mạnh, thượng võ của các ngư dân miền biển Đồng Hới.

Đặc biệt, trong những năm trở lại đây, lễ hội đua thuyền trở thành một trong những hoạt động chính của sự kiện Tuần Văn hóa - Du lịch Đồng Hới hàng năm và được tổ chức vào dịp lễ 30-4 và 1-5. Theo ông Hồ Thanh Hải, Trưởng phòng Văn hóa-Thông tin TP. Đồng Hới, thông qua lễ hội đã góp phần tuyền truyền quảng bá nét văn hóa đặc sắc của TP. Đồng Hới với du khách trong và ngoài nước; động viên khích lệ nhân dân rèn luyện sức khoẻ, thi đua lao động sản xuất để góp phần xây dựng quê hương và TP. Đồng Hới ngày càng giàu đẹp. Trên tinh thần đó, cùng với việc duy trì nét văn hóa truyền thống của địa phương, lễ hội đua thuyền truyền thống đã có nhiều nét mới.

Tuy nhiên, những nét mới khiến chúng ta không thể không suy ngẫm về những mặt được và chưa được trong công tác bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống của lễ hội đua trải. Nhiều người dân vùng Đồng Hới đến giờ vẫn còn cảm thấy tiếc nuối khi các thuyền đua từ vỏ gỗ đã được thay thế bằng thuyền composite (vào năm 2010), mà độ dài chỉ bằng 1/3 trải truyền thống. Đó là lễ hội đua thuyền truyền thống không thể hiện được tính truyền thống bởi một số xã, phường tham gia lễ hội đua thuyền đã thuê nhân lực ngoại địa bàn chứ không xuất phát từ người dân tại địa phương. Hay có địa phương không có truyền thống đua thuyền nhưng khi tổ chức lễ hội cũng bị bắt buộc tham gia hoạt động nên thực sự chưa tạo được khí thế sôi nổi, hào hứng cho nhân dân. Nhiều người dân cũng chưa thực sự hiểu về giá trị văn hóa của lễ hội đã làm thương mại hóa lễ hội bằng các hình thức cá cược. Đáng nói, ý nghĩa tâm linh và nhân văn của lễ hội đang có nguy cơ bị mai một, hoặc phát huy chưa đúng mức, … Những vấn đề này chỉ là những điển hình rất nhỏ về thực trạng nét văn hóa truyền thống của hội đua trải Đồng Hới đang dần bị mai một.

Có thể khẳng định rằng, với bề dày lịch sử, lễ hội đua trải Đồng Hới có vị trí rất quan trọng trong đời sống văn hóa của người dân vùng biển Đồng Hới. Bởi thông qua lễ hội, nhu cầu văn hóa và tâm linh của người dân được thỏa mãn, hơn thế nữa các truyền thống và phong tục tập quán được duy trì. Chính vì lẽ đó, để nét đẹp văn hóa và giá trị nhân văn của lễ hội đua trải mãi đọng lại trong tâm thức của người Đồng Hới, cũng như tạo ấn tượng tốt đẹp trong lòng du khách, thì đỏi hỏi sự cố gắng của các nhà quản lý, ban tổ chức lễ hội và chính quyền địa phương trong công tác bảo tồn, gìn giữ và phát huy những giá trị vốn có của lễ hội.

Thùy Lâm