Chúng ta đã biết, Quảng Bình là vùng đất “Địa linh nhân kiệt” nơi giao thoa của nhiều nền văn hóa. Tại mảnh đất này đã từng diễn ra nhiều sự kiện lịch sử, có cả oai hùng lẫn bi tráng trong quá trình đấu tranh dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam. Đồng Hới cũng nằm trong địa danh ấy, trải qua nhiều thăng trầm lịch sử, trong nền văn hóa chung của dân tộc Việt Nam đã hình thành và phát triển những văn hóa giá trị truyền thống của người Đồng Hới, những giá trị văn hóa đó vừa mang tính chung trong nền văn hóa cộng đồng lại vừa mạng sắc thái riêng; nét đặc thù của người Đồng Hới, đó là lòng yêu nước nồng nàn, ý thức tự lực tự cường, tinh thần đoàn kết, ý thức cộng đồng gắn kết cá nhân - gia đình - làng xã - đất nước; lòng nhân ái, khoan dung, tinh tế, nhẹ nhàng trong ứng xử, sống trọng nghĩa tình, đạo lý; giỏi cam chịu, đức tính cần cù sáng tạo trong lao động... Những giá trị đó được bà con đưa vào trong quy định của làng xã.
Ngày 19/6/1998 Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Chỉ thị số 24/1998/CT-TTg về xây dựng và thực hiện hương ước, quy ước; Thông tư liên tịch số 03; Thông tư liên tịch số 04 và các văn bản hướng dẫn của trung ương, của tỉnh. Trong những năm qua việc xây dựng và thực hiện hương ước, quy ước trên địa bàn thành phố Đồng Hới đã có nhiều chuyển biến tích cực, góp phần quan trọng vào việc phát huy dân chủ ở cơ sở, xây dựng gia đình văn hóa, thôn, tổ dân phố văn hóa, giữ gìn và phát huy những phong tục tập quán, truyền thống tốt đẹp của dân tộc. Qua nhiều lần sửa đổi, bổ sung, đến nay toàn thành phố đã có 155/155 thôn, tổ dân phố xây dựng được hương ước, quy ước. Nội dung hương ước, quy ước sát thực tế, bố cục rõ ràng, mạch lạc bởi lời nói đầu và các nội dung về xây dựng nếp sống văn hóa trong sinh hoạt hàng ngày; về việc cưới, việc tang, giỗ và lễ hội; giữ gìn trật tự, an toàn xã hội; về bảo vệ các công trình công cộng và phát triển sản xuất, bảo vệ và phát triển rừng, môi trường sinh thái; về các điều khoản thi hành sửa đổi, bổ sung hương ước, quy ước…Trong đó, việc tang, việc cưới và lễ hội đều được tổ chức chu đáo, đúng truyền thống của từng địa phương; về lễ hội đã đáp ứng nhu cầu hưởng thụ văn hóa của nhân dân, một số lễ hội đã được khôi phục lại như: Lễ hội cầu ngư, cầu mùa, múa bông chèo cạn, bơi trãi, bài chòi…
Việc xây dựng và thực hiện hương ước, quy ước có tác dụng tích cực trong cuộc vận động “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa”, vì vậy, trong năm 2014 đã có 25.499/27.320 hộ gia đình được công nhận danh hiệu "Gia đình văn hoá" đạt 93,3%; có 117/155 thôn, tổ dân phố được công nhận "Làng văn hoá", “Khu phố văn hóa” và có 150 cơ quan, đơn vị được công nhận “Đơn vị văn hóa”. Từ năm 2000 đến năm 2012 có 118 thôn, tổ dân phố được thành phố công nhận danh hiệu "Làng Văn hoá", “Khu phố văn hóa” 3 năm liên tiếp, trong đó có 01 thôn được công nhận “Làng văn hóa” toàn quốc 20 năm liên tiếp; 14 cơ quan, đơn vị được tỉnh công nhận danh hiệu “Đơn vị văn hóa” 5 năm liền. Nhiều thôn, tổ dân phố thực hiện tốt nếp sống văn minh, gia đình văn hoá trong việc cưới, việc tang và lễ hội.
Các thôn, tổ dân phố của thành phố đã bàn và quyết định trực tiếp vào việc đóng góp xây dựng 149/155 nhà văn hóa thôn, tổ dân phố; hiến đất và tài sản trên đất để xây dựng, bê tông hóa đường giao thông; xây dựng trường chuẩn quốc gia; cứng hóa vỉa hè; hệ thống kênh mương nội đồng; điện chiếu sáng..., bà con đã đóng góp hàng trăm nghìn ngày công lao động và hàng trăm tỷ đồng. Ngoài ra, nhân dân còn đóng góp các loại quỹ như: quỹ “Đền ơn, đáp nghĩa”; “Ngày vì người nghèo”; “Nạn nhân chất độc da cam”; “Khuyến học”…; xây dựng nếp sống văn minh đô thị, bài trừ hủ tục, mê tín dị đoan, tệ nạn xã hội ở khu dân cư và đã trở thành nếp sinh hoạt dân chủ của nhân dân ở địa bàn.

Trong công tác xây dựng Nông thôn mới, các địa phương đã tích cực triển khai và đạt được những kết quả nhất định, tạo sự chuyển biến về nhận thức và đặc biệt khơi dậy vai trò chủ thể, tạo niềm tin tự giác tham gia của người dân và cộng đồng. Đến nay thành phố đã có 4/6 xã đạt tiêu chí xây dựng nông thôn mới. Phong trào “xóa đói, giảm nghèo” được nhân dân tích cực tham gia hưởng ứng, đưa tỷ lệ hộ nghèo của thành phố giảm từ 9,93% (năm 2000) còn 1,19% (năm 2014). Phong trào “Xóa nhà tạm cho hộ nghèo” đạt kết quả đáng phấn khởi, trong thời gian qua, UBND bố trí kinh phí và phối hợp với Mặt trận Tổ quốc thành phố đã vận động các cơ quan, ban ngành đoàn thể và nhân dân đóng góp, xây dựng hoàn thành được 22 nhà ở cho hộ nghèo. Đến nay thành phố đã cơ bản hoàn thành việc xóa mái nhà tạm cho hộ nghèo, là một trong 9 đơn vị cấp huyện của cả nước hoàn thành việc xóa nhà tạm cho hộ nghèo. Mỗi năm thành phố trích từ ngân sách địa phương 100 - 120 triệu đồng để hỗ trợ cho các hộ nghèo sửa chữa nhà cửa, ổn định cuộc sống; hỗ trợ phát triển sản xuất cho các hộ nghèo; hỗ trợ Tết, khó khăn đột xuất, khám chữa bệnh cho hộ nghèo, học sinh nghèo vượt khó với số tiền 150 triệu đồng.
Công tác dân số kế hoạch hóa gia đình và bảo vệ chăm sóc trẻ em đã được đưa vào trong hương ước, quy ước, đến nay đã có nhiều chuyển biến, nhiều thôn, tổ dân phố tỷ lệ sinh con thứ 3 đã giảm; có thôn, tổ dân phố trong nhiều năm liên tục không sinh con thứ ba; trẻ em trong độ tuổi được tiêm chủng mở rộng đầy đủ, khắc phục tình trạng trẻ em suy dinh dưỡng, đến nay tỷ lệ trẻ em suy dinh dưỡng giảm còn 8,5%; 100% trẻ được đến trường học tập đúng độ tuổi.
Hương ước, quy ước còn đóng vai trò quan trọng trong công tác hòa giải ở cơ sở, góp phần giải quyết những mâu thuẫn, xích mích trong cộng đồng dân cư. Đến nay toàn thành phố có 162 tổ hòa giải, với 1.016 hòa giải viên; tỷ lệ hòa giải thành hàng năm đạt 90%. Có thể nói công tác hoà giải ở cơ sở đã và đang đóng vai trò quan trọng trong việc giải quyết dứt điểm những vướng mắc có thể phát sinh khiếu kiện ngay từ cơ sở, góp phần hạn chế đơn thư khiếu kiện trong nhân dân. Vai trò của hương ước, quy ước trong quản lý nhà nước nếu biết phát huy thì hương ước, quy ước trở thành sức mạnh của cả một cộng đồng khi họ đã “quyết chí ắt sẽ làm nên”. Trong lĩnh vực giáo dục, giúp đỡ con người lầm lỡ cũng có cộng đồng, bà con, hàng xóm; trong lĩnh vực xây dựng nông thôn mới, điện, đường, trường, trạm... thông qua phương án xã hội hóa được bà con đồng lòng, đồng sức, người góp công, kẻ góp của cùng nhau xây dựng; trong lĩnh vực văn minh đô thị bà con góp sức, góp của xây dựng nên thì họ càng có ý thức bảo vệ và tôn tạo nên đẹp hơn, sạch hơn.
Nhìn chung, việc xây dựng và thực hiện hương ước, quy ước trên địa bàn thành phố trong những năm qua đã được các cấp, các ngành quan tâm và có sự phối hợp chặt chẽ của nhiều cơ quan, tổ chức, đoàn thể, trong đó vai trò quan trọng của cơ quan Tư pháp, Văn hóa, Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức thành viên ngày càng thể hiện rõ. Đội ngũ cán bộ được phân công theo dõi, quản lý đã tích cực chủ động tham mưu thực hiện.  Tuy nhiên, để hương ước, quy ước ngày càng đi vào cuộc sống, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của dân tộc, góp phần vào phát triển kinh tế - xã hội của địa phương cần tiếp tục triển khai, quán triệt sâu sắc Chỉ thị 24/1998/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ, Thông tư liên tịch số 03, Thông tư liên tịch số 04; Chỉ thị số 20-CT/TU ngày 28/01/2013 của Ban Thường vụ Tỉnh ủy Quảng Bình về tiếp tục đẩy mạnh thực hiện nếp sống văn minh đô thị trong việc cưới, việc tang cho cán bộ đảng viên và quần chúng nhân dân; tạo được sự chuyển biến về ý thức trách nhiệm trong thực hiện nhiệm vụ và nâng cao ý thức trách nhiệm của mọi công dân trong việc xây dựng và thực hiện hương ước, quy ước. Thường xuyên rà soát, sửa đổi, bổ sung hương ước, quy ước ở thôn, tổ dân phố đã ban hành nhưng không còn phù hợp với tình hình thực tế tại địa phương, để hương ước, quy ước thực sự trở thành ý chí, nguyện vọng của các tầng lớp nhân dân đem lại lợi ích thiết thực chính đáng cho nhân dân.

                                                                                                         Phan Thanh Tâm